Chwila wielkopomna czy wiekopomna?

Język, Leksyka/semantyka, Ortografia, Wskazówki poprawnościowe   

No właśnie, dla niektórych użytkowników języka odpowiedź na postawione w tytule pytanie stanowi pewien problem. Poświadcza to zróżnicowanie praktyki językowej: w różnych wypowiedziach można spotkać obie formy, również w tekstach pisanych. Która z nich jest poprawna? Na to pytanie odpowiadam w dalszej części artykułu.

Dlaczego -pomna?

Zacznijmy tym razem od końca. Cóż znaczy druga część wyrazu, czyli pomna? Jest to przymiotnik utworzony od czasownika pomnieć, czyli pamiętać. Obecnie pomny znaczy pamiętający o czymś, świadomy czegoś, np. pomny słów matki lub pomny ostrzeżeń wyroczni. Pojawia się zatem pytanie: czy chwila ma o czymś pamiętać? Oczywiście, że nie. Jak jednak wspomniałem w artykule Zmiany znaczeniowe wyrazów — przykłady (przy okazji omawiania historii przymiotnika potrzebny), rozchwianie znaczeniowe w obrębie tego typu przymiotników odczasownikowych jest zjawiskiem językowym historycznie potwierdzonym, a jego skutki obserwuje się do tej pory.

Obecnie potrzebny znaczy ten, którego się potrzebuje, kupnyten, który się kupiło (został kupiony), pitny to ten, który się pije itd. Są to więc wyrazy o znaczeniu biernym, nie czynnym, czyli odnoszące się nie do wykonawcy czynności (bo ten, który potrzebuje, to potrzebujący, a ten, który kupuje, to kupujący itd.), lecz jej obiektu. W tej sytuacji oczywiste jest, że słowo pomny raczej znaczyć powinno ten, o którym się pamięta — czyli to samo co znaczy wyraz pamiętny.

Wniosek: w obecnych czasach słowo pomny ma znaczenie przeciwne temu, jakie zgodnie z logiką mieć powinno! I to właściwe z punktu widzenia logiki wewnątrzjęzykowej znaczenie występuje w omawianym wyrazie: chodzi o chwilę, którą się pamięta (czyli inaczej mówiąc: pamiętną!

wieko- czy wielko-?

I tu dochodzimy do sedna sprawy. Jak ma być pamiętana owa chwila? Czy chodzi o to, że pamięć o niej ma być wielka? W takiej sytuacji forma wielkopomny wykazywałaby podobieństwo do takich przymiotników złożonych jak wielkopański, wielkomiejski, wielkoformatowy, wielkomocarstwowy itp.

Należy się tylko zastanowić, w jaki sposób określić „wielkość” pamięci (w sensie pamiętania o czymś). Chyba nie w wielkości rzecz (bo niby jak ją określić), lecz w trwałości: coś może być pamiętane przez 5 minut, przez tydzień, przez rok, przez dziesięciolecia albo… przez wieki. I o to właśnie chodzi. Wiekopomna chwila to taka, o której będzie się pamiętać na wieki!

Tak więc jedyną poprawną formą omawianego wyrazu jest przymiotnik wiekopomny.

4 komentarze do “Chwila wielkopomna czy wiekopomna?”

  1. tomek stwierdza:

    Hej, to mamy ją pamiętać „przez wielki”? Zerknij na 3. zdanie od końca 🙂 Pozdrowienia

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    😀
    Dzięki, poprawione.

  3. GT stwierdza:

    No i mamy wyjaśnienie, co znaczą pomniki. 🙂

  4. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Naturalnie. Pomniki stawia się, aby o czymś pomnieć, czyli pamiętać.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice