Frytkownica czy frytownica?

Język, Leksyka/semantyka, Wskazówki poprawnościowe   

No właśnie, jak nazywa się urządzenie do wytwarzania frytek: frytownica czy frytkownica? Na stronach producentów, dystrybutorów i sklepów, a także na etykietach i innych materiałach w samych placówkach handlowych znaleźć można obie wersje. Co więcej, część osób twierdzi, że obie są poprawne i równouprawnione. Czy mają rację? Jakiej formy powinno się używać? O tym, wraz z uzasadnieniem, w dalszej części artykułu.

Po dokładniejszym zbadaniu problem okazał się o wiele bardziej złożony, niż się pierwotnie wydawało, i prowadzący do zupełnie niespodziewanej konkluzji, tak więc wskazane jest przeczytanie artykułu do końca, gdyż okaże się, że obie formy mają sens, ale… jako osobne wyrazy określające niemające ze sobą niczego wspólnego typy urządzeń…

Odpowiedź jest prosta. Nazwa wzmiankowanego urządzenia utworzona została za pomocą niezbyt produktywnego w polszczyźnie i mało wyrazistego semantycznie rozszerzonego formantu słowotwórczego -ownica, podobnie jak wyrazy tortownica, piaskownica i kratownica.

Jak wiadomo, wyraz pochodny tworzy się przez dodanie formantu słowotwórczego do podstawy słowotwórczej. Wyrazem podstawowym jest w tym przypadku naturalnie wyraz frytka. Zestawienie jego form fleksyjnych (frytk-a, frytk-i, frytc-e, frytk-ę, frytk-ą, frytc-e, frytk-o, frytek-ø, frytk-om, frytk-ami, frytk-ach) wykazuje, że podstawa słowotwórcza tego wyrazu ma postać frytk. Po dodaniu sufisku -ownica otrzymujemy wyraz pochodny frytkownica. Tylko taka forma jest spotykana w słownikach, ale… chyba nie do końca słusznie!

Żeby otrzymać wyraz frytownica, należałoby utworzyć go od wyrazu podstawowego, którego temat miałby postać fryt. Takim wyrazem mogłoby być zgrubienie od wyrazu frytka, czyli fryta, będące w istocie formą potencjalną, czyli taką, która byłaby zgodna z regułami języka, lecz nie bywa używana. Wyraz fryta wprawdzie istnieje, ale ma inne utrwalone znaczenie:

Fryta — stop lub spiek szkliwa ceramicznego rozdrobniony do postaci granulatu lub łusek, dodawany do szkliwa podczas procesu szkliwienia wyrobów ceramicznych.1

Tak więc frytownicą moglibyśmy nazwać maszynę do wytwarzania takowego szkła, tyle że przeznaczony do tego celu piec ma już swoją nazwę — jest to frytownik.

Jest jednak inny rzeczownik, chociaż nienotowany w wielu źródłach — frytowanie, czyli smażenie w głębokim i gorącym płynnym tłuszczu (chociaż nazywa się w ten sposób również przetapianie szkliwa — wspomnianej fryty). Od niego bez problemu w naturalny sposób można utworzyć wyraz frytownica. I chociaż frytownica nie jest notowana w słownikach, wyraz ten ma silne uzasadnienie słowotwórcze i wydaje się potrzebny na określenie urządzenia, które wykorzystując tę samą metodę obróbki termicznej, ma szersze zastosowanie niż tylko wytwarzanie frytek.

Wniosek

Z powyższych rozważań wynikałoby, że:

Urządzenie do wytwarzania frytek to frytkownica.
Frytownica to urządzenie do frytowania, czyli smażenia w gorącym i głębokim płynnym tłuszczu (frytki też można w nim smażyć).
Frytownik to piec do wytwarzania fryty, czyli rodzaju stopu szkliwa ceramicznego.

Rzecz jednak w tym, iż… zastosowanie urządzeń zwanych frytkownicami nie ogranicza się jedynie do przyrządzania frytek, gdyż ich konstrukcja sprawia, że równie dobrze można w nich frytować także inne potrawy. A jeśli tak, to wychodzi na to, że autorzy słowników jako poprawną wskazują formę, która jest myląca.

Inaczej niż zalecają słowniki, na określenie dostępnych na rynku urządzeń do smażenia w głębokim tłuszczu bardziej odpowiednia byłaby nazwa frytownica.
Słowo frytkownica zachowałbym na określenie urządzenia służącego do cięcia ziemniaków w cienkie słupki.


1 http://pl.wikipedia.org/wiki/Fryta (wróć)

9 komentarzy do “Frytkownica czy frytownica?”

  1. Monika stwierdza:

    Łukaszu, a co ze słowem: frytura. Czyli połączenie tłuszczów do smażenia frytek. Zastanawiam się, czy nie można by było wziąć tego słowa pod uwagę. Co prawda, jest pochodną od wyrazu: frytka, ale stanowi słowo już tożsame, mogące stanowić źródłosłów?

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Nie brałem tego słowa pod uwagę, ale to błędny trop. W tej formacji słowotwórczej motywacją jest ewidentnie wyraz należący do kategorii rzeczowników oznaczających produkty. A tutaj nie chodzi o wytwarzanie frytury, zresztą, gdyby o to chodziło, wtedy wyraz pochodny miałby inną formę. Poza tym, a chyba nawet przede wszystkim, wyraz frytura nie jest polskim derywatem od słowa frytka, lecz spolszczonym zapożyczeniem z języka angielskiego (i nie tylko) – friture.

  3. Monika stwierdza:

    dziękuję 🙂

  4. Christobal stwierdza:

    Frytowanie to przygotowanie kawałków potrawy w gorącym, głębokim tłuszczu.
    Zatem frytownica to nie maszyna do przyrządzania frytek, choć można je w niej przyrządzić, ale maszyna do frytowania kawałków potraw, różnych, ale wymagających głębokiego tłuszczu.

  5. Łukasz Rokicki stwierdza:

    To ma sens. Źródła, którymi się posiłkowałem, nie notowały tego wyrazu, natomiast faktycznie – od niego w naturalny sposób tworzy się wyraz frytownica. Co ciekawe, słownik, w którym znalazłem frytowanie, nie notuje z kolei wyrazu frytownica – takiego zresztą nigdzie nie znalazłem. Widzę, że będę musiał to uwzględnić w artykule. Dziękuję za podzielenie się swą wiedzą.

  6. pentelka stwierdza:

    Witam serdecznie. Mnie swego czasu zdziwiło słowo „masażer” jak nazwa urządzenia do masażu. Powiem szczerze, że wcześniej spotkałam się w jedynie z nazwą aparat do masażu aż któregoś dnia z reklamy telewizyjnej wyskoczyło właśnie słowo „masażer”. Czy ono w ogóle jest poprawne? Ja wiem, że mamy skłonność do upraszczania języka, ale czy ten nowy twór słowny jest poprawny?

  7. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Tak, co prawda SJP PWN jeszcze nie notuje tego słowa, ale SO PWN już tak: http://so.pwn.pl/lista.php?co=masa%BFer
    Skoro mamy toster, to masażer też możemy mieć.

  8. Bujaka stwierdza:

    frytownica to od frytury, a nie od „fryty” 😀

  9. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Proszę przeczytać komentarz 1. i moja odpowiedź do niego. Gdyby podstawą słowotwórczą była frytura, derywat musiałby mieć postać fryturownica. Poza tym w dalszej części wyjaśniłem, że wyrazem motywującym jest najpewniej frytowanie. A do wytwarzania fryty jest frytownik. Szkoda, że nie doczytał Pan / doczytała Pani do końca przed skomentowaniem.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice