Świat przedstawiony i jego składniki

Baza wiedzy, Literatura, Terminy literackie   

Charakteryzowanie świata przedstawionego to elementarna umiejętność w zakresie analizy dzieła literackiego. Teoretycznie powinien się nią wykazać nawet oporny na zdobywaną wiedzę absolwent szkoły podstawowej. A praktycznie?

Goszcząc w jednym z nie najgorszych liceów na ustnej maturze, miałem nieprzyjemność wysłuchać prezentacji ucznia poświęconej kreowaniu świata przedstawionego w powieściach jednego z twórców literatury fantasty. Ponieważ szanowny abiturient raczył wygadywać androny (do których chyba sam nie był przekonany…) na tle przypadkowo dobranych slajdów, postanowiłem go dobić w dosyć perfidny sposób. Poprosiłem więc, by zdefiniował występujące w temacie jego prezentacji pojęcie świat przedstawiony. Jak się zapewne Państwo domyślają, nie miał on już nawet nie zielonego, ale nawet seledynowego pojęcia o tym, co ów termin oznacza. Bywa więc i tak, dlatego pokrótce wyjaśnię, czym jest świat przedstawiony i jakie są jego składniki.

Definicja świata przedstawionego

Najkrócej mówiąc:

Świat przedstawiony, czyli inaczej świat wewnętrzny utworu literackiego, to całokształt zjawisk, procesów, działań, postaci, przedmiotów, czasoprzestrzeni, stanów fizycznych, duchowych, społecznych itp. oraz innych elementów materialnych i niematerialnych ukazanych w utworze. Czynnikiem organizującym i kształtującym świat przestawiony jest temat.

Świat przedstawiony nie jest tożsamy ze światem realnym (niezależnie od tego, czy mamy na myśli rzeczywistość współczesną autorowi czy akcji), jednakże zawsze pozostaje z nim w jakimś związku, który najsilniejszy jest w powieściach autobiograficznych, biograficznych, realistycznych, naturalistycznych, zaś najsłabszy — w powieściach fantasy, science-fiction, utopiach i antyutopiach, baśniach itp.

Świat przedstawiony a rodzaj literacki

O świecie przedstawionym można mówić w odniesieniu do wszystkich rodzajów literackich. Inna rzecz, że nie w każdym konkretnym utworze on występuje. Inna też jest jego pozycja. W epice i dramacie świat przedstawiony jest w centrum uwagi i to on stanowi przedmiot przedstawienia. Inaczej rzecz wygląda w przypadku liryki, gdzie świat przedstawiony, jeśli występuje, nie jest najważniejszy i pełni funkcję podrzędną w stosunku do świata wewnętrznego podmiotu lirycznego — najczęściej występuje w liryce opisowej i służy do kreowania nastroju, pośredniego wyrażenia stanów psychicznych, budowania znaczeń symbolicznych. W epice i dramacie prezentacja świata przedstawionego jest celem samym w sobie, przeciwnie niż w przypadku liryki.

Składniki świata przedstawionego

Podobnie jak świat rzeczywisty świat przedstawiony dzieli się na podstawowe składniki. Ustalenie ich pełnego katalogu wydaje się rzeczą niewykonalną, tym bardziej że nie w każdym dziele wszystkie one muszą się ujawniać, należy jednak pamiętać o kilku najważniejszych.

1. Czas

Może być określony (z mniejszą lub większą dokładnością: co do dnia, miesiąca, roku, dekady, wieku itp.) lub nieokreślony. Zdarza się, że czas nie jest dokładnie oznaczony lub nie zostaje określony w ogóle, lecz można ustalić, jak długo trwa akcja. Zdarzają się różne praktyki odnośnie do określania czasu. Bywa nawet tak, że znamy dzień, w jakim rozrywa się akcja, ale nie jesteśmy w stanie określić roku — tak jest np. w II i IV części Dziadów Mickiewicza. W baśniach czas jest zawsze nieokreślony (poza ogólnikowym dawno temu).

Czas akcji może dotyczyć początków dziejów (mity i legendy), przeszłości (jak np. w powieściach historycznych), czasów współczesnych autorowi (np. powieści okresu realizmu, poruszające zwykle aktualne problemy) lub przyszłości (np. w powieściach science fiction, political fiction), przy czym za punkt odniesienia bierze się czas powstania dzieła. Dlaczego? Na pierwszy rzut oka, jeśli nie znamy treści utworu, może się nam wydawać, że akcja powieści Orwella Rok 1984 rozgrywa się w przeszłości (ba, obecni licealiści rodzili się już w latach 90. XX w.). Powieść jednak powstała w roku 1949, a więc zawiera futurystyczną wizję roku 1984, co oznacza, że jej akcja zgodnie z intencją autora rozgrywa się… w przyszłości.

Narracja w dziełach epickich zwykle prowadzona jest w czasie gramatycznym przeszłym. Czas teraźniejszy stosowany bywa czasami we fragmentach dzieła w celu oddania dynamiki wydarzeń. Narracji w czasie przyszłym nie stosuje się, poza eksperymentalnymi wyjątkami, jak np. powieść Miazga Andrzejewskiego, w której część narracji występuje w takiej formie. Czasy gramatyczne teraźniejszy i przyszły są natomiast domeną liryki (niezależnie od tego wyrażane stany wewnętrzne zawsze są teraźniejsze.

Na czas fabuły składa się przede wszystkim czas akcji, czyli czas zdarzeń bezpośrednio pokazanych w utworze lub im współczesnych, czas przedakcji (jeżeli są do niej odwołania w utworze), czyli wydarzeń poprzedzających akcję właściwą, o których dowiadujemy się najczęściej z retrospekcji bohaterów lub narratora (np. monolog głównego bohatera w noweli Sienkiewicza Sachem), oraz niekiedy czas poakcji (!), związany z wydarzeniami wzmiankowanymi np. w epilogu, informującym skrótowo o dalszych losach bohaterów (to stosunkowo rzadkie rozwiązanie, zastosowane np. w powieści Mistrz i Małgorzata; Epilog dopisany do Pana Tadeusza nie ma takiego charakteru). Za specyficzną formę poakcji należy też uznać formułę kończącą wiele bajek: I żyli długo i szczęśliwie.

2. Miejsce, przestrzeń

Mogą być określone z różną dokładnością (zazwyczaj jest to kraj, miasto, czasami nawet ulica) lub nieokreślone. Czasami miejsce jest oznaczone z taką dokładnością, że można je wskazać na mapie lub nawet znaleźć konkretny dom lub nawet lokal, nawet jeśli przedstawione wydarzenia nie mają niczego wspólnego z prawdą — tak jest zapewne w scenie narady spiskowców w podziemiach warszawskiej Katedry św. Jana w Kordianie Słowackiego, precyzyjnie osadzone w bardzo konkretnych lokalizacjach są też niektóre wydarzenia w Lalce Prusa lub Zbrodni i karze Dostojewskiego. Może się też zdarzyć, że miejsce jest pozornie ściśle określone, jednak okazuje się bytem fikcyjnym (wymyślona ulica w autentycznym mieście). Może też być zamaskowane inną nazwą — np. uzdrowisko Cisy w Ludziach bezdomnych to literacki odpowiednik Nałęczowa.

Określając miejsce akcji, należy, o ile to możliwe, zidentyfikować je w postaci określenia czasoprzestrzennego, gdyż np. stwierdzenie, że akcja powieści Mistrza (Mistrz i Małgorzata) rozgrywa się w Jerozolimie, może być mylące, jeśli nie uściślimy, że chodzi o Jerozolimę z czasów, gdy jej namiestnikiem był Piłat (I wiek).

Zdarza się również, że określenie przestrzeni koliduje nieco z innymi składnikami świata przedstawionego. I tak np. miejscem akcji Pana Tadeusza jest ulokowane gdzieś na Litwie Soplicowo. Tyle że niektóre gatunki tamtejszej roślinności nie występowały na Litwie, podobnie jak obyczaje (rozbudowana dygresja na temat kawiarki odnosi się raczej do realiów Wielkopolski).

Miejsce może być nośnikiem znaczeń symbolicznych: w Biblii góra jest miejscem spotkań człowieka z Bogiem, pustynia — próby lub przemiany. Morze jest częstą metaforą życia, ludzkiego losu, a np. rozstaj dróg może symbolizować rozterki życiowe, ale jest też miejscem kojarzonym z działaniem nieprzyjaznych człowiekowi sił, podobnie jak bagna czy wrzosowiska.

3. Bohaterowie

Bohaterami mogą być ludzie (i w większości przypadków tak właśnie jest), a także animizowane, antropomorfizowane lub wręcz personifikowane (pojęcia te wyjaśniam w artykule Animizacja, personifikacja, antropomorfizacja, alegoria) zwierzęta, przedmioty, zjawiska przyrody, inne elementy, a nawet idee. Najczęściej bohaterów innych niż ludzie spotyka się w baśniach, bajkach typu ezopowego (np. La Fontaine`a, Krasickiego), fraszkach, prozie naturalistów (np. Zając albo Wilk, psy i ludzie Adolfa Dygasińskiego), utworach o charakterze alegorii i przypowieści.

Osobną kwestią jest zaliczenie do tej kategorii narratora. Narrator przynależy do świata przedstawionego, jeśli prowadzi narrację pierwszoosobową (przynajmniej częściowo) i bierze mniejszy lub większy udział w wydarzeniach.

4. Wydarzenia, procesy

Krótko mówiąc: wszystko, co się dzieje w ramach świata przedstawionego, niezależnie od tego, czy wynika to z działań bohaterów czy nie. Warto pamiętać, że w pewnych sytuacjach brak jakiegoś działania lub wydarzenia też jest znaczący. Odniesienie się do autentycznego wydarzenia, chociażby w postaci wzmianki, może stanowić wskazówkę do czasoprzestrzennego usytuowania świata przedstawionego.

5. Elementy otoczenia, przyroda

Do tej kategorii zaliczymy np. budowle, elementy przyrody, krajobrazu, ukształtowania terenu, zjawiska naturalne itp. Warto zwrócić uwagę, że na ich podstawie możemy czasem ustalić miejsce wydarzeń (kontynent, kraj, charakterystyczne miejsce w jakimś mieście) lub czas (obraz przyrody typowy dla danej pory dnia lub roku).

Elementy te mogą też mieć charakter symboliczny, jak np. rozdarta sosna, która w powieści Ludzie bezdomni symbolizuje stan wewnętrzny bohatera, lub pojawienie się na niebie komety, która w Panu Tadeuszu zwiastuje nadejście wojny (podobną funkcję pełni w Trylogii Sienkiewicza. W Potopie w czasie rozmowy Kmicica z księciem Januszem Radziwiłłem dwukrotnie odzywa się puszczyk. Ten pozornie nieistotny element otoczenia wskazuje na złowieszczy sens słów księcia (puszczyk jest kojarzony z siłami nieczystymi, a jego głos symbolizuje nieszczęście).

Przyroda może też wiązać się ze stanem duszy bohatera, np. Werter z jednej strony jest podatny na jej wpływ przyrody na jego duchowość, z drugiej zaś skłonność do udawania się w takie a nie inne miejsca i upodobanie do nich sygnalizują usposobienie bohatera i jego zmiany. Natura i jej stan może też pozostawać w związku z rozgrywającymi się wydarzeniami (w Panu Tadeuszu nieprzypadkowo zaraz po bitwie następuje burza).

6. Przedmioty

Tej kategorii chyba nie trzeba objaśniać. Warto jednak zwrócić uwagę, że wiele z nich może być nośnikiem symbolicznych znaczeń, inne zaś mogą pomóc ustalić status społeczny, majątkowy, zainteresowania, światopogląd posiadacza. I tak np. wystrój dworku Sopliców świadczy o patriotyzmie i przywiązaniu do tradycji właściciela; wystrój mieszkania pani Kolichowskiej w Granicy mówi wiele o jej bezguściu, przywiązaniu do staroci, a także niegdysiejszej zamożności; lalki, którymi bawi się Rzecki w Lalce, symbolizują ludzi los, którego człowiek nie jest panem, a przedmioty kupowane przez barona Krzeszowskiego świadczą o hippicznych zamiłowaniach ich nabywcy. Obecność pewnych przedmiotów może też stanowić wskazówkę co do czasoprzestrzennego umiejscowienia wydarzeń, pod warunkiem że autor nie popełnił anachronizmu i nie umieścił w świecie przedstawionym przedmiotów, które w czasie trwania akcji nie były na danym terenie znane.

7. Reguły, prawa, zasady

Jest to składnik, o którym zasadniczo się zapomina. Obejmuje on różnego rodzaju zasady panujące w świecie przedstawionym. Mogą to być prawa fizyczne, prawo, zasady regulujące życie społeczne, wzorce postępowania, etos, savoir-vivre itp. Wbrew pozorom jest to bardzo ważny element — często równie ważny, jeśli nie ważniejszy, niż wszystkie inne razem wzięte. Skupienie się na tym elemencie może służyć próbie syntezy lub opisu rzeczywistości (proza realizmu i naturalizmu) i ewentualnie krytyce praw rządzących światem, zasad społecznych itp., wskazaniu ideału (różnego rodzaju utopie) lub przestrodze (antyutopie). Może też mieć walor poznawczy, np. w powieściach historycznych służyć pokazaniu systemu wartości, umysłowości i praw rządzących życiem ludzi w dawnych czasach, a w Chłopach Reymonta — pokazaniu sposobu życia i wynikających z praw natury mechanizmów funkcjonowania mieszkańców wsi.

***

Powyższe zestawienie z całą pewnością nie wyczerpuje pełnego katalogu składników świata przedstawionego, tak samo jak nie dałoby się podobnej listy stworzyć do opisu świata rzeczywistego, który jest bogatszy niż nam się wydaje. Warto jednak zapamiętać przynajmniej te najważniejsze, żeby mieć podstawowe narzędzia do charakterystyki świata przedstawionego, której nie da się przeprowadzić bez skategoryzowania jego składników.

5 komentarzy do “Świat przedstawiony i jego składniki”

  1. maturzystka stwierdza:

    Bardzo interesujący, rzeczowy artykuł. Pomógł mi w rozebraniu tematu mojej pracy maturalnej, dziękuję! 😉

  2. ell stwierdza:

    „dobić” 😉 dobrze że mnie Pan nie uczy 🙂

    ale co do strony przeczytałam na razie jeden wpis i mi dużo rozjaśnił.

    ale jak można dobić 😛 biednego maturzystę 😛
    mam nadzieję że później go Pan reanimował 😀

  3. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ eli
    SJP PWN podaje kilka znaczeń słowa dobić, m.in.

    2. «pogorszyć czyjąś złą sytuację, doprowadzić kogoś do załamania psychicznego»

    Zob. http://sjp.pwn.pl/slowniki/dobi%C4%87.html
    Słowo to zostało więc przeze mnie użyte właściwie i wpisuje się w przyjętą w tym fragmencie konwencję stylistyczną.

    PS.
    Reanimować w tym przenośnym znaczeniu się go nie dało. Bredził tak samo jak przed dobiciem…

  4. ell stwierdza:

    tak też zrozumiałam „dobicie” maturzysty
    jest mi go szkoda 😛
    nie każdy ma wspaniałe warunki do rozwoju i nauki. Niektórzy mają trudniej.
    ————————-
    a co do mile widzianych sugestii na kolejny wpis

    Mnie osobiście marzył by się schemat na co zwrócić uwagę porównując dwa teksty literackie tak jak to było na starej maturze rozszerzonej do 2014 (na uczelniach wewnętrzny egzamin nadal jest na podstawie starej matury)

    tak od A do Z… wypunktowane.. jak lista zadań do odhaczenia na postawie której można by było zbudować plan przed pisaniem wypracowania.

  5. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ ell
    1. A mnie takich nie szkoda. Miał cały rok na przygotowanie tej prezentacji. Mało że jako licealista wykazał braki karygodne nawet w wypadku ucznia SP, to po prostu ewidentnie zlekceważył egzamin. Wiem, że niektórzy mają trudniej, ale to nie znaczy, że mogą nie znać podstaw podstaw (sic!).
    2. Absolutnie nie interesuje mnie pisanie takich poradników, tym bardziej że wiele zależy tu od samych tekstów przeznaczonych do porównania.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice