Udźwięcznienia i ubezdźwięcznienia głosek

Baza wiedzy, Fonetyka, Język   

Rozbieżności między pisownią wyrazów a ich wymową wydają się nam domeną języków obcych, szczególnie francuskiego, angielskiego, niemieckiego. Być może w wypadku tamtych języków są szczególnie widoczne, jednak nie brak ich również w polszczyźnie. Tyle że my nawet nie dostrzegamy, iż zjawisko to jest powszechne i ma związek z kilkoma głównymi procesami fonetycznymi związanymi ze zmianą dźwięczności danej głoski. Omówię je w dalszej części artykułu, który powstał z poczucia potrzeby treści zawartych w tekście Głoski i litery.

Procesy związane ze zmianą dźwięczności głosek dzielimy zasadniczo na dwa typy: udźwięcznienia, gdy głoska oznaczana literą właściwą dla głoski bezdźwięcznej zyskuje dźwięczność, oraz ubezdźwięcznienia, gdy głoska oznaczana literą właściwą dla głoski dźwięcznej traci dźwięczność. Podział głosek na dźwięczne i bezdźwięczne (i nie tylko) omówiłem w artykule Podział głosek polskich.

Aby poprawnie ustalić, z jakim procesem fonetycznym mamy do czynienia w danym wyrazie, należy porównać wymowę danego słowa z jego pisownią. Jeżeli zauważymy, że słyszymy w wyrazie inną głoskę, niżby to wynikało z jego pisowni, znaczy to, że nastąpił tu jakiś proces fonetyczny. Widać to doskonale w tabelkach zawierających przykłady omawianych zjawisk.

I. Ubezdźwięcznienia na końcu wyrazów

Jeżeli na końcu wyrazu zapisujemy literę oznaczającą głoskę dźwięczną mającą swój odpowiednik bezdźwięczny, wymawiamy w tym miejscu głoskę bezdźwięczną.

Oto kilka przykładów. Na czerwono zaznaczono kończące wyrazy głoski dźwięczna, które tracą dźwięczność.

piszemy wymawiamy
sąsiad sąsiat
spowie spowieć
wpływ wpłyf

II. Upodobnienia pod względem dźwięczności

Upodobnienie jest to proces fonetyczny polegający na tym, że jedna głoska upodabnia się do drugiej pod względem jakiejś cechy — najczęściej dźwięczności (chociaż nie tylko).

Upodobnienia dzielimy na wsteczne (antycypacja), gdy narząd mowy przygotowuje się do wymowy kolejnej spółgłoski, przez co zmienia się jakość głoski aktualnie wypowiadanej, oraz postępowe (perseweracja), gdy narząd mowy pozostaje w pozycji charakterystycznej dla głoski poprzedzającej (nie zdąża ustawić się do właściwej wymowy).

Podział upodobnień pod względem dźwięczności pokazuje poniższy schemat.

II.1. Ubezdźwięcznienia postępowe

Ubezdźwięcznienie postępowe zachodzi wtedy, gdy głoska traci swoją dźwięczność pod wpływem poprzedzającej ją głoski bezdźwięcznej.

Taka sytuacja zachodzi w wyrazie ćwiczyć, który wymawiamy: ćficzyć. Dzieje się tak dlatego, że dźwięczna głoska w traci swą dźwięczność pod wpływem występującej przed nią głoski ć.
Więcej przykładów? Proszę bardzo! Na czerwono zaznaczono głoski, które utraciły dźwięczność pod wpływem poprzedzających je głosek bezdźwięcznych, a na fioletowo głoski, pod wpływem których zjawisko to nastąpiło.

piszemy wymawiamy
tworzywo tforzywo
wyprzedzać wypszedzać
chwila chfila

II.2. Ubezdźwięcznienia wsteczne

Ubezdźwięcznienie wsteczne zachodzi wtedy, gdy głoska traci swoją dźwięczność pod wpływem występującej po niej głoski bezdźwięcznej.

Taka sytuacja zachodzi w wyrazie powstanie, który wymawiamy: pofstanie. Dzieje się tak dlatego, że dźwięczna głoska w traci swą dźwięczność pod wpływem występującej po niej głoski s.

W poniższych przykładach na czerwono zaznaczono głoski, które utraciły dźwięczność pod wpływem występujących po nich głosek bezdźwięcznych, a na fioletowo głoski, pod wpływem których zjawisko to nastąpiło.

piszemy wymawiamy
powstanie pofstanie
podstawa potstawa
kładka kłatka

II.3. Udźwięcznienia

Udźwięcznienie jest to typ upodobnienia, który zachodzi wtedy, gdy głoska bezdźwięczna zyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiadującej z nią głoski dźwięcznej.
Wszystkie udźwięcznienia mają charakter wsteczny.

Taka sytuacja zachodzi w wyrazie liczba, który wymawiamy: lidżba. Dzieje się tak dlatego, że bezdźwięczna głoska cz zyskuje dźwięczność pod wpływem występującej po niej głoski b.

W poniższych przykładach na czerwono zaznaczono głoski, które zyskały dźwięczność pod wpływem występujących po nich głosek dźwięcznych, a na fioletowo głoski, pod wpływem których zjawisko to nastąpiło.

piszemy wymawiamy
prośba proźba
liczba liba

15 komentarzy do “Udźwięcznienia i ubezdźwięcznienia głosek”

  1. Adonis stwierdza:

    Przede wszystkim chciałem pochwalić Pana za wartościową stronę internetową, których nader trudno doszukać się w sieci; jednakże w tym artykule znalazłem kilka błędów, które, jak sądzę, na pewno nie powstały w wyniku braku Pańskiej erudycji, lecz z przeoczenia.

    W dziale „II.2. Ubezdźwięcznienia wsteczne”, w zdaniu: „Taka sytuacja zachodzi w wyrazie powstanie, który wymawiamy: pofwstanie” (powinno być: pofstanie).

    W dziale „II.3. Udźwięcznienia”, we fragmencie: „W poniższych przykładach na czerwono zaznaczono głoski, które utraciły dźwięczność pod wpływem występujących po nich głosek bezdźwięcznych, a na fioletowo głoski, pod wpływem których zjawisko to nastąpiło” (powinno być: W poniższych przykładach na czerwono zaznaczono głoski, które zyskały dźwięczność pod wpływem występujących po nich głosek dźwięcznych, a na fioletowo głoski, pod wpływem których zjawisko to nastąpiło).

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Wszystko prawda. Dziękuję. Już poprawiłem. Wziąłem najprawdopodobniej do ostatecznej obróbki nie tę wersję, którą powinienem (pozostały typowe błędy kopiuj-wklej z wcześniejszej wersji, tworzonej pewnie gdzieś w środku transportu miejskiego). To są skutki pracy na różnych urządzeniach.

  3. Anni stwierdza:

    Wspaniała strona. Mam zaliczenie w czwartek z podstaw wiedzy o języku polskim na studiach i oczywiście głoskowanie sprawia wszystkim problemy, ale trafiłam na Pana stronę i teraz rozumiem znacznie więcej. Dziękuję!

  4. dominika stwierdza:

    Witam. Zwracam się do Pana, ponieważ chciałabym poruszyć temat ubezdźwięczniania. Skoro dźwięczne głoski na końcu wyrazów zamieniamy na bezdźwięczne to dlaczego wyrazy typu: tak, śnieg fonetycznie zapisujemy [tag|śńeg]? Są to jakieś wyjątki?

  5. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ dominika
    W zasadzie przy zapisie fonetycznym należałoby zjawisko ubezdźwięczniania uwzględnić, jeśli w danym otoczeniu zachodzi, a nie musi zajść jeśli np. kolejny wyraz zaczyna się głoską dźwięczną.

  6. emi stwierdza:

    Wszystko zależy od regionu. W wymowie warszawskiej zawsze będziemy ubezdżwięczniać i to będzie śniek a w wymowie poznansko krakowskiej bedzie snig 😉 pozdrawiam

  7. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @emi
    Wymową regionalną się nie zajmowałem, tylko ogólną. Chodziło o pokazanie zjawiska. Wiadomo, że pewnych regionach mamy do czynienia ze specyficznymi zjawiskami, ale pisać o tym byłoby zdecydowanie za dużo.

  8. Bogdan stwierdza:

    Co to jest ubezdźwięcznienie wewnątrzwyrazowe?

  9. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Bogdan
    To ubezdźwięcznienie, które zachodzi wewnątrz wyrazu – nie w wygłosie ani w nagłosie (czyli nie na końcu ani na początku wyrazów). Stosuje się to rozróżnienie, gdyż np. w wygłosie często dochodzi do samoistnego ubezdźwięcznienia lub zmiany pod względem dźwięczności pod wpływem nagłosu kolejnego wyrazu.

  10. jan kowalski stwierdza:

    sprubuj jesze raz

  11. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ jan kowalski
    Jesze zamiast jeszcze? To nie jest żadne ubezdźwięcznienie (nie ma zmiany jakościowej głoski), lecz zwykłe uproszczenie wymowy grupy spółgłoskowej, więc przykład nie jest właściwy.

  12. Regina stwierdza:

    Witam,
    bardzo wartościowa strona! Niezwykle przydatna w przygotowaniach do olimpiady polonistycznej. Chciałabym jedynie zauważyć, że grafika mająca ilustrować podział upodobnień pod względem dźwięczności nie działa (widać szary znak zakazu), co utrudnia zrozumienie tematu.
    Pozdrawiam

  13. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Regina
    Niestety, grafika może nie działać jeszcze przez kilka dni. Problem jest mi znany, sam go zresztą spowodowałem, i pracuję w wolnych chwilach nad przywróceniem grafik.

  14. Ewa stwierdza:

    Witam a czy mógłby Pan wytłumaczyć funkcję kropki w upodobnieniach a mianowicie tu chyba chodzi o udziąsłowienie nie jestem pewna i nie wiem kiedy to sie stosuje

  15. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Ewa
    Tak. Kropka pod znakiem głoski zębowej oznacza jej udziąsłowienie przed głoską dziąsłową (np. w połączeniach tsz, trz. Kropka obok znaku oznacza z kolei przeciągnięcie artykulacji spółgłoski zamiast jej podwojenia (np. w wyrazie panna).

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice