Interpunkcja przed wyrazami który, co, jaki itp. po przyimku

Baza wiedzy, Język, Ortografia, Wskazówki poprawnościowe   

Rzecz, o której napiszę tym razem, wynika z potrzeby uzupełnienia wyjaśnień zawartych w zakończeniu artykułu Konstrukcje dzięki czemuś… — zakres stosowania i interpunkcja. Zasygnalizowałem tam istnienie konstrukcji wymagających przełamania automatycznych przyzwyczajeń związanych ze stawianiem przecinka przed wprowadzającymi zdania podrzędne zaimkami który, jak i czego.

Większość użytkowników polszczyzny wie, że przed wyrazami który, jaki stawia się przecinek. I za to im chwała. Szkoda tylko, że bardzo często wiedza ta nie jest poparta zrozumieniem budowy zdania podrzędnie złożonego i znajomością odnośnych zasad interpunkcji. Tymczasem przed „przedowi” (tak, wiem, przyimki są nieodmienne) nierówne, o czym w dalszej części artykułu.

Zasada

Jeżeli wprowadzający zdanie podrzędne zaimek który, jaki, co jest poprzedzony odnoszącym się do niego przyimkiem, przecinek stawia się przed całością takiego wyrażenia, tak by nie uległo ono rozdzieleniu.

Uzasadnienie normy

Z definicji przyimka wynika, iż jest to wyraz, który nie występuje samodzielnie, lecz łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem. Związki takie, tzw. wyrażenia przyimkowe, stanowią integralną całość i nie wolno ich rozbijać. I z taką sytuacją mamy do czynienia w omawianych przypadkach. Zdanie podrzędne musi być jednak wydzielone przecinkiem. Jeśli więc zdanie podrzędne rozpoczyna się nierozerwalnym związkiem wyrazowym, a takim jest wyrażenie przyimkowe, przecinek musi zostać przesunięty przed całość wprowadzającego zdanie podrzędne wyrażenia przyimkowego, co jest jedynym i naturalnym wyjściem.

Przykłady

W związku z tym powinno się pisać:
Zobaczyłem kolegę, z którym chodziłem do szkoły (nie: *Zobaczyłem kolegę z, którym chodziłem do szkoły)
W gabinecie odbyło się spotkanie, podczas którego omówiono strategię firmy (nie: *W gabinecie odbyło się spotkanie podczas, którego omówiono strategię firmy)
Zrobił coś, do czego nie miał prawa (nie: *Zrobił coś do, czego nie miał prawa)
Nie wiedział, przeciwko czemu protestuje (nie: *Nie wiedział przeciwko, czemu protestuje)
Nie pamiętał, z jakiego plemienia pochodził (nie: *Nie pamiętał z, jakiego plemienia pochodził)
Spotkał takich samych ludzi jak ci, między jakimi zawsze przebywał (nie: *Spotkał takich samych ludzi jak ci między, jakimi zawsze przebywał).

Najczęstsze wyrażenia przyimkowe wprowadzające zdania podrzędne

Oto zestaw typowych połączeń, w których przecinek przesuwa się przed przyimek poprzedzający zaimek wprowadzający zdanie podrzędne:

do którego (której, których) do czego do jakiego (jakiej, jakich)
dzięki któremu (której, którym) dzięki czemu dzięki jakiemu (jakiej, jakim)
między którymi między jakimi
na który (którą, które, których) na co na jakim (jakiej, jakich)
na którym (której, których) na czym na jaki (jaką, jakich, jakie)
nad który (którą, które, których) nad co nad jaki (jaką, jakich, jakie)
nad którym (którą, którymi) nad czym nad jakim (jaką, jakimi)
nad którego (której, których) nad co nad jakiego (jaką, jakich, jakie)
naokoło którego (której, których) naokoło czego naokoło jakiego (jakiej, jakich)
naprzeciwko któremu (której, którym) naprzeciwko czemu naprzeciwko jakiemu (jakiej, jakim)
naprzeciwko którego (której, których) naprzeciwko czego naprzeciwko jakiego (jakiej, jakim)
około którego (której, których) około czego około jakiego (jakiej, jakim)
o którym (której, których) o czym o jakim (jakiej, jakich)
obok którego (której, których) obok czego obok jakiego (jakiej, jakich)
po którym (której, których) po czym po jakim (jakiej, jakich)
pod który (którą, które, których) pod co pod jaki (jaką, jakich, jakie)
pod którym (której, których) pod czym pod jakim (jaką, jakimi)
pomiędzy którymi pomiędzy jakimi
pośród których pośród czego pośród jakich
przeciw któremu (której, którym) przeciw czemu przeciw jakiemu (jakiej, jakim)
przed który (którą, które, których) przed co przed jaki (jaką, jakich, jakie)
przed którym (którą, którymi) przed czym przed jakim (jaką, jakimi)
przez który (którą, które, których) przed co przed jaki (jaką, jakich, jakie)
przy którym (której, których) przy czym przy jakim (jakiej, jakich)
spod którego (której, których) spod czego spod jakiego (jakiej, jakich)
spomiędzy których spomiędzy jakich
sponad którego (której, których) sponad czego sponad jakiego (jakiej, jakich)
spośród których spośród czego spośród jakich
u którego (której, których) u czego u jakiego (jakiej, jakich)
w którym (której, których) w czym w jakim (jakiej, jakich)
w wyniku którego (której, których) w wyniku czego w wyniku jakiego (jakiej, jakich)
wokół którego (której, których) wokół czego wokół jakiego (jakiej, jakich)
wskutek którego (której, których) wskutek czego wskutek jakiego (jakiej, jakich)
wśród którego (której, których) wśród czego wśród jakiego (jakiej, jakich)
z którym (którą, którymi) z czym z jakim (jaką, jakimi)
z którego (której, których) z czego z jakiego (jakiej, jakich)
za który (którą, których) za co za jaki (jaką, jakich, jakie)
za którym (którą, którymi) za czym za jakim (jaką, jakimi)
zamiast którego (której, których) zamiast czego zamiast jakiego (jakiej, jakich)
znad którego (której, których) znad czego znad jakiego (jakiej, jakich)

Sytuacje (jeszcze bardziej) szczególne

Uważać należy na sytuacje szczególne, gdy odległość między przecinkiem a wyrazem który lub jaki może być jeszcze większa. Ma ona miejsce wtedy, gdy między przyimek a któryś z wymienionych zaimków „wciska się” jakiś inny wyraz ewidentnie należący do zdania podrzędnego, np.
Jest to element, przy wyborze którego pojawia się najwięcej wątpliwości
Jest to nadajnik, za pośrednictwem którego odbywa się komunikacja z satelitą.

Naturalnie, nietrudno zauważyć, że mamy tu do czynienia z pewną inwersją, czyli przestawieniem szyku wyrazów. Można przecież te zdania przedstawić jako:
Jest to element, przy którego wyborze pojawia się najwięcej wątpliwości,
Jest to nadajnik, za którego pośrednictwem odbywa się komunikacja z satelitą.

Teraz widzimy, że mamy do czynienia tylko ze zwykłą przestawką wyrazów. Przecinek jednak jest w miejscu, w którym stykają się zdanie podrzędne i nadrzędne. I tak powinno być, ponieważ znak ten nie jest przypisany do konkretnego wyrazu w zdaniu, lecz pełni funkcję rozgranicznika zdań składowych.

2 komentarze do “Interpunkcja przed wyrazami który, co, jaki itp. po przyimku”

  1. Jacek stwierdza:

    Cześć,

    Na końcu Twojego artykułu pojawia się kwestia, na żmudnym poszukiwaniu rozwiązania której strawiłem ostatnie pół godziny. Mianowicie: gdzie jest granica przerzucania rzeczowników przed wprowadzający zdanie podrzędne zaimek „który”?
    W książce „Formy i normy” (str. 200) znalazłem regułę, że generalnie nie wolno tego robić, chyba że rzeczownik jest częścią przyimka wtórnego. Zgodnie z tą regułą Twoje zdanie

    „Jest to element, przy wyborze którego pojawia się najwięcej wątpliwości.”

    jest niepoprawne, ponieważ „zaimek względny musi stać po przyimku, a przed rzeczownikiem”.
    Odwrotnie jest natomiast w przypadku przyimków wtórnych (np. „w czasie”, „na podstawie”). Musimy napisać

    „Przyniósł dowody, na podstawie których określił sprawcę napadu.”

    a nie

    *”Przyniósł dowody, na których podstawie określił sprawcę napadu.”

    Mnie jednak sprawa wydaje się bardziej dzika, niż chciałyby tego autorki „Form i norm”. Sam najpewniej napisałbym bez skrupułów „przy wyborze którego”, tak jak zrobiłeś to Ty. Mogę oczywiście zacząć się tego wystrzegać, ale wtedy musiałbym mieć zawsze przy sobie listę przyimków wtórnych (http://fil.ug.edu.pl/sites/default/files/_nodes/strona-filologiczny/14882/files/bm2003b.pdf), w kompletność której nie chce mi się trochę wierzyć. Nie chciałbym również narażać na konieczność jej przyswajania moich uczniów, pytanie których naprowadziło mnie na niniejsze poszukiwania.
    Wiesz może coś więcej na ten temat?

    Z pozdrowieniami.

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Jacek
    Nie przywiązywałbym do tej mętnej reguły większej wagi. Język polski ma dosyć swobodny szyk. Zadajmy sobie pytanie, czy taka zmiana kolejności jest odczuwana jako rażący błąd, czy urąga w znaczący sposób logice i czy zagraża komunikatywności wypowiedzi. Chyba nie bardzo. Powiem więcej, dla mnie nawet często takie przestawienie lepiej brzmi. Uważam, że tego typu reguła to zbytnia komplikacja.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice