czy ? — o odmianie zaimka ta

Baza wiedzy, Język, Odmiana, Składnia, Wskazówki poprawnościowe   

Z pytaniem, która z podanych form zaimka wskazującego ta jest poprawna, spotykam się dosyć często. Odpowiedź jest taka, że wszystko zależy od kontekstu składniowego i przeznaczenia wypowiedzi. Wyjaśnienie nie jest długie, więc tym bardziej zachęcam do lektury.

Norma wzorcowa

Norma wzorcowa stanowi, że:

Formę stosujemy w bierniku liczby pojedynczej, a formę w narzędniku.

Tak więc jeżeli zaimka ta używamy w bierniku liczby pojedynczej, poprawne formy brzmieć będą:
Czytałem (kogo? co?) tę książkę,
Widzę (kogo? co?) tę kobietę,
Władze federacji wybrały (kogo? co?) tę ofertę.

Jeśli zaimek ta występuje w narzędniku liczby pojedynczej, użyjemy formy :
Zachwycał się (kim? czym?) tą książką,
Spotkał się z (kim? czym?) tą kobietą,
Władze zastanawiały się nad (kim? czym?) tą ofertą.

Czy można użyć formy w bierniku?

Tak, ale tylko w pewnych wypadkach.

We wszystkich tekstach pisanych (niezależnie od ich formy i przeznaczenia; także w wypracowaniach) oraz w oficjalnych lub publicznych wypowiedziach ustnych należy używać formy wzorcowej.

W codziennym, potocznym użyciu, ale tylko w wypowiedziach ustnych, dopuszcza się używanie w bierniku formy . Podkreślam przy tym, że dopuszczać nie znaczy zalecać.

Skąd te wątpliwości?

Problem, mówiąc najkrócej, bierze się stąd, że w bierniku liczby pojedynczej wszystkie przymiotniki i formacje o odmianie przymiotnikowej rodzaju żeńskiego przyjmują końcówkę , podczas gdy końcówka typowa jest dla odmiany rzeczowników, co bardzo dobrze widać w związkach przymiotników, liczebników lub imiesłowów przymiotnikowych z rzeczownikami, np. ciekawą książkę, piątą godzinę, powracającą falę. Zaimek ta stanowi więc wyjątek od reguły, ponieważ mimo że w większości przypadków przyjmuje odmianę przymiotnikową, w bierniku liczby pojedynczej ma końcówkę typową dla odmiany rzeczownikowej.

16 komentarzy do “ czy ? — o odmianie zaimka ta

  1. janusz1228 stwierdza:

    Często nie mam głowy, aby zastanawiać się nad odmianą zaimka (czy w bierniku? czy w narzędniku?) i dlatego od lat stosuję pragmatyczną zasadę: zaimek naśladuje końcówkę rzeczownika. Czyli: jeśli rzeczownik kończy się na „ę” to używam formy „tę” (np.: tę książkę). Jeśli rzeczownik kończy się na „ą” – to „tą” (np.: tą kobietą). I ta zasada naprawdę nieźle mi służy. 🙂

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    Muszę przestrzec przed uogólnieniem tej zasady. Odmiana zaimków w polszczyźnie jest dziwna i nieintuicyjna. Zaimek wskazujący ta powinien odmieniać się jak przymiotnik i tak też się odmienia, ale z wyjątkiem biernika liczby pojedynczej, z kolei np. zaimek rzeczowny ona „na logikę” powinien odmieniać się jak rzeczownik, a odmienia się jak przymiotnik itd. itp. Ten bałagan ciągnie się od czasów, w których nasi przodkowie po lasach z maczugami ganiali i czcili Światowida…

  3. Marcel stwierdza:

    Ta kwestia od zawsze stanowiła dla mnie zagadkę. Jak zwykle wszystko jasno wytłumaczone, dzięki wielkie 😉

  4. iron stwierdza:

    ja od dawna robię tak samo jak janusz i myślę że specjalnego niebezpieczeństwa pomieszania odmiany innych zaimków nie ma, bo odnoszę to tylko do tego jednego. próbowałam znaleźć jakiś przypadek w którym by się ta zasada nie sprawdziła, ale chyba nie ma (jeżeli się mylę, to będę wdzięczna za wyprowadzenie z błędu ^^).

    w ogóle kwalifikowanie tego słówka do zaimków jest jak dla mnie mocno naciągane, bo na mój chłopski rozum zaimek ma mi zastępować jakiś rzeczownik w zdaniu, a ten samodzielnie występował nie będzie. wg mnie pełni w języku raczej rolę taką jak ‚article’ (konkretnie ‚the’) w angielskim. no ale ze mnie językoznawca jest żaden, a w zasadzie tylko domorosły i samozwańczy, więc mogę pleść głupoty;)

    a z wyrazem ‚ona’ to są bardzo dziwne historie, bo on jest ‚oną’ (;p) tylko w mianowniku, a tak raz jest ‚ją’, raz ‚nią’. gdybyś szukał autorze pomysłu na wpis to ja bardzo chętnie poczytam skąd ten bajzel;)

    uff, to będzie długi komentarz, ale skoro już piszę to muszę dodać że tak jak strona świetna i wielu ciekawych rzeczy się można dowiedzieć, i uporządkować to co już się wie, tak te reklamy imitujące jej treść i wkomponowane gdzie się da są ledwie do zniesienia.

    pozdrawiam ^^

  5. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ iron
    1. W sumie ta zasada w tej konkretnej sytuacji sprawdza się. Dobrze mieć jej świadomość, byle nie odnosić jej do innych przypadków gramatycznych.
    2. Proszę zauważyć, ze są różne typy zaimków – rzeczowne, przymiotne, wskazujące…
    3. Odmiana zaimka ona to rzeczywiście zagadnienie specyficzne. Obecny w niej supletywizm form ma źródło w bardzo dawnych czasach. Nastąpiło tu przemieszanie kilku form i tematów zaimków. Długo byłoby o tym pisać, a już mało komu chciałoby się czytać takie akademickie wywody.
    4. Reklamy… Wiem, ale muszą być, żebym nie dokładał do interesu. To chyba lepsze rozwiązanie niż liczenie na datki od czytelników – prędzej klikną w reklamę niż złożą dyspozycję przelewu, prawda?

  6. Jan_Nowak stwierdza:

    Z mojego wpisu „coś” (skrypt PHP ograniczający dopuszczalne znaki?) wycięło część mojej wypowiedzi.
    Wobec tego napiszę jeszcze raz:

    A dla mnie forma „tę” jest nie do przyjęcia. W żadnym przypadku.

    Na przykład:
    – Czy zna pan Annę Kwiatkowską?
    – Tak, widziałem tę kobietę wczoraj?

    Zawsze powiem wtedy, że widziałem tą kobietę wczoraj.

    Podobnie razi mnie zwrot: „pomożemy Tobie…”
    „Tobie” – to może być: coś stało się „dzięki Tobie”.
    Ale jak chodzi o pomoc – to tylko: „pomożemy Ci..” !!!

    Tak czy siak – jestem z centralnej Polski. „Szkieletczyzna” i Mazowsze.

    W Hrubieszowie i okolicach może jest inaczej… 😉

  7. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Jan Nowak
    Ależ jak poprawna forma może być nie do przyjęcia!!! Herezje jakieś Pan wypisuje 😀
    A teraz poważnie. Forma jest jedyną poprawną w eleganckiej polszczyźnie i jej pisemnej odmianie. W komunikacji ustnej dopuszczalna jest forma .
    Ale naturalnie w jakiś sposób Pana rozumiem, ponieważ sam przecież nie od razu zostałem polonistą i też miałem szereg mylnych wyobrażeń na temat poprawności językowej, w tym również odmiany zaimka ta.
    A jeśli chodzi o zaimek tobie/ci, to tak naprawdę wszystko zależy od pozycji zaimka w zdaniu oraz akcentu logicznego, aczkolwiek podane przez Pana przykłady są trafne. Może kiedyś o tym napiszę.

  8. Jan_Nowak stwierdza:

    „Kawał”? Dowcip? Jak to nazwać?

    Jasio mówi do taty:
    – Tato, patrz! Ten pan się ciebie kłania!
    – Nie ciebie tylko tobie.
    – Mnie?
    – Nie mnie tylko mi.
    – No przecież mówię, że ciebie!

    😀

  9. Jan_Nowak stwierdza:

    I jeszcze, tak od niechcenia, przykład dlaczego trudno jest się nauczyć języka polskiego:

    – Tato co to jest?
    – To są czarne jagody synku.
    – A dlaczego są czerwone?
    – Bo są jeszcze zielone. Ale jak będą już naprawdę czarne – to będą niebieskie.

    😀

  10. alistair80 stwierdza:

    Nie uważam tego za herezję. Chyba, że mówi się „widziałem tamtę kobietę”. Dla mnie tworzenie takiego wyjątku dla „tę” nie ma uzasadnienia logicznego. Jaką kobietę widziałem? Tą. 🙂

  11. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ alistair80
    O herezji pisałem w tym sensie, że uważanie poprawnej formy za błędną jest jakąś herezją. Zgadzam się natomiast z tym, że forma jest na gruncie współczesnej polszczyzny logiczna. Można śmiało przypuszczać, że za jakiś czas obie formy otrzymają w pełni równoprawny status, a potem forma będzie odczuwana jako jakiś archaizm. Ale to za jakiś czas. Jaki? Nie wiem, niezbyt szybko, bo język ma to do siebie, że ewoluuje dosyć powoli.

  12. xyx3418 stwierdza:

    A propos wyjątków… Co z rzeczownikiem „pani”? W końcu mamy w bierniku „panią”, więc powinno być: widzę tę panią. I tutaj nie sprawdza się zasada, że końcówka zaimka jest taka sama jak końcówka rzeczownika. No chyba, że się mylę i jest jednak „widzę tą panią”. Mam nadzieję, że nie. Proszę o rozwianie wątpliwości. 🙂
    PS: Tak bardzo na marginesie – zakochałam się w używaniu „tę”!

  13. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ xyx3418

    I tutaj nie sprawdza się zasada, że końcówka zaimka jest taka sama jak końcówka rzeczownika.

    Nigdzie nie sformułowałem takiej zasady. Pisałem tylko o typowych końcówkach poszczególnych części mowy, a to duża różnica.

  14. xyx3418 stwierdza:

    Ja natomiast nigdzie nie napisałam, że to Pan tę zasadę sformułował. Zauważyłam po prostu tendencję do rozpowszechniania tej zasady (m.in. w komentarzach), która -jak widać – czasem może wprowadzić w błąd.

  15. Regina stwierdza:

    Witam,
    Jak zwykle świetny artykuł. Nadal mam jednak wątpliwość co do wyrażenia „tę samą książkę”. Zgodnie z tym, co przeczytałam w tekście, zaimek wskazujący „ta” ma końcówkę „ę” w bierniku, wobec czego wyrażenie to jest poprawne. Często spotykam się jednak, nawet w tekstach, gdzie „zwykłe” przypadki (tę książkę, tą książką) są napisane poprawnie, z zapisem „tą samą książkę”. Jest to błąd, mam rację?

  16. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Regina
    Tak, w tekstach pisanych będzie to błąd, spowodowany upodobnieniem końcówki zaimka do końcówki przymiotnika, za czym nie przemawiają żadne racjonalne względy.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice