Etymologia nazw części mowy w polszczyźnie

Ciekawostki, Język   

Rzeczownik, czasownik, przysłówek itd. Wszyscy znamy te nazwy od szkoły podstawowej, ale czy kiedykolwiek zastanawiali się Państwo, co one tak naprawdę znaczą (oczywiście, oprócz tego, że są nazwami części mowy) i jakie jest ich pochodzenie? Myślę, że warto pokrótce objaśnić tę kwestię. W końcu wszyscy chyba lubimy ciekawostki? Świadczyć może o tym chociażby życzliwe przyjęcie przez czytelników artykułów Wódka, gorzałka, okowita…, czyli o etymologii nazw alkoholi, Kobieta, niewiasta, białogłowa, dziewka itp., czyli o określeniach „płci pięknej” w polszczyźnie oraz Debil, imbecyl, idiota, kretyn, matoł. Zwłaszcza ten ostatni jest czasami przywoływany w dyskusjach na forach internetowych i nie tylko…

Rzeczownik

Wyraz ten, jak nietrudno zauważyć, wywodzi się od słowa rzecz. Warto jednak pamiętać, iż rzecz pochodzi od czasownika rzekać, czyli mówić. Wyraz rzecz miał znaczenie mowa, przemowa, to, co się mówi, ale także to, o czym się mówi, czyli — jakbyśmy powiedzieli obecnie — temat, przedmiot wypowiedzi. A przecież taką funkcję w zdaniu pełni rzeczownik — rzeczownik będący podmiotem określa temat wypowiedzi, czyli to, co w niej najważniejsze.

Czasownik

Nazwa tej części mowy, jak nietrudno zauważyć, ma związek z rzeczownikiem czas. Nie została jednak utworzona wprost od niego, lecz od przymiotnika czasowny (współistniejącego z przymiotnikiem czasowy, ale rzadszego od niego), czyli odnoszący sie do czasu, związany z czasem. Sam wyraz czasownik pierwotnie miał dwa znaczenia: wróżbiarz i kronika. Oba powiązane były z czasem — wróżbiarz przepowiadał przyszłość, a kronika opisywała przeszłość. Obecne znaczenie jest najnowsze i, jak się wydaje, ma związek z tym, że czasownik jako część mowy nie tylko informuje o czynności lub stanie, ale sam przez swoją formę ogólnie wskazuje czas wykonywania danej czynności lub trwania jakiegoś stanu — w polszczyźnie są to czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły.

Przymiotnik

Nazwa tej części mowy pochodzi od wyrazu przymiot, czyli cecha, właściwość czegoś. Przymiotnik jest to więc wyraz określający przymioty. Taka jest właśnie funkcja przymiotnika, który określa cechy desygnatów wyrażanych rzeczownikami.

Przysłówek

Nazwa pozornie wydaje się bezsensowna, ale tylko pozornie. Aby ją wytłumaczyć, należy odnieść się do języków obcych. I tak w łacinie czasownik nazywał się verbum. Wyraz verbum znaczył też słowo. Co prawda, w polszczyźnie nazwy czasownik i słowo nie mają pod względem formalnym niczego wspólnego, jednak wyraz przysłówek już ten związek wyraża. Przysłówek to wyraz, który występuje przy słowie, a więc przy czasowniku. I taka jest właśnie funkcja składniowa przysłówka, który jest określeniem czasownika i najczęściej określa sposób lub natężenie wykonywania czynności, jej ocenę itd.

W łacinie przysłówek nazywano adverbum, a polska nazwa jest kalką słowotwórczą nazwy łacińskiej. Gdyby twórcy gramatycznej nomenklatury zachowali konsekwencję i chcieli w pełni ją spolszczyć, zamiast przysłówek używalibyśmy nazwy przyczasownik.

Liczebnik

Nazwa ta, naturalnie, wiąże się z wyrazem liczba. Co prawda, liczebników mamy kilka rodzajów, ale wszystkie one właśnie do liczb lub liczebności się odnoszą.

Zaimek

To wyraz używany za imię, a mówiąc bardziej zrozumiale, zamiast imienia, czyli nazwy. I takie jest główne zadanie zaimków — zastępowanie innych części mowy, między innymi właśnie imion (nazw), tj. rzeczowników. Oczywiście, są także zaimki zastępujące przymiotniki, przysłówki i liczebniki, ale są one mniej istotne.

Przyimek

To wyraz występujący przy imieniu, tj. przy nazwie, czyli przy rzeczowniku. I taka jest funkcja gramatyczna przyimka, który łączy się z rzeczownikami.

Partykuła

Mamy tu do czynienia ze źródłosłowem łacińskim. W łacinie rzeczownik particula oznaczał część, cząstkę, a powiązany z nim przymiotnik particulara znaczył szczególna. I właśnie partykuła jest taką szczególną częścią mowy — sama w sobie pozbawiona jest znaczenia, może tylko modyfikować znaczenie innych wyrazów lub związków wyrazowych. Nie występuje samodzielnie, lecz jako cząstka większych całości znaczeniowych.

Spójnik

Jak sama nazwa wskazuje, spójnik to wyraz, który spaja, czyli łączy, wyrazy w zdaniu lub zdania składowe w zdaniu złożonym.

Wykrzyknik

Tu chyba wszelkie wyjaśnienia są zbyteczne. Wykrzyknik to słowo, które się wykrzykuje, np. pod wpływem jakichś emocji, w celu wyrażenie stanów wewnętrznych, nastawienia itd.

3 komentarze do “Etymologia nazw części mowy w polszczyźnie”

  1. Magda stwierdza:

    Witam

    Ciekawy blog, zwłaszcza, że chyba każdy z nas czasami ma pewne wątpliwości jeśli chodzi o poprawne stosowanie języka polskiego. Sama zresztą trafiłam tutaj taką właśnie drogą.

    Pozdrawiam

  2. mchlrj stwierdza:

    Dla ładu i składu odłacińską partykułę zacznijmy nazywać cząstnikiem.

  3. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ mchlrj
    Dobry pomysł nie jest zły.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice