Odmiana wyrazów zakończonych na -ia oraz -ja

Baza wiedzy, Język, Odmiana, Ortografia, Wskazówki poprawnościowe, Zapożyczenia i wpływy obce   

Odmiana rzeczowników zakończonych na -ia i -ja jest źródłem wielu ortograficznych wątpliwości i błędów. Jak to często bywa, byłoby ich mniej, gdyby użytkownicy języka lepiej znali krótkie i nieskomplikowane reguły i stosowali się do nich. Znajdzie się, co prawda, ileś przypadków trudnych do rozstrzygnięcia nawet na gruncie istniejących norm, ale stanowią one margines.

1. Odmiana rzeczowników zakończonych na -ia

Czynnikiem decydującym o tym, czy w formie dopełniacza, celownika i miejscownika rzeczownika zakończonego na -ia występuje końcówka -i czy -ii, jest pochodzenie wyrazu. Pojedyncze i występuje w odmianie wyrazów rodzimych, a podwojone i, czyli -ii, w odmianie wyrazów pochodzenia obcego. Oczywiście, nie każdy ma świadomość pochodzenia odmienianych wyrazów, więc warto poszukać prostszej reguły, która będzie się sprawdzać, a nie będzie wymagała akademickiej wiedzy.

1.1. Zawsze -ii

Zawiłe rozważania opierające się na procesach historycznojęzykowych prowadzą do wniosku, iż końcówka -ii zazwyczaj występuje w odmianie rzeczowników, które w mianowniku kończą się na -ia po znakach spółgłosek: d, ch, f, g, k, l, r, t, v, np.
ArkadiaArkadii, parodiaparodii, LeokadiaLeokadii, HolandiaHolandii;
mafiamafii, SofiaSofii, ZofiaZofii, fotografiafotografii, kufiakufii, filozofiafilozofii, amorfiaamorfii;
magiamagii, archeologiaarcheologii, BrugiaBrugii, demagogiademagogii, energiaenergii, synergiasynergii;
anarchiaanarchii, MonachomachiaMonachomachii, LechiaLechii;
NokiaNokii, Kia (marka samochodów) — Kii;
foliafolii, koliakolii, magnoliamagnolii, anomaliaanomalii, ewangeliaewangelii;
MariaMarii, BułgariaBułgarii, kuriakurii, kancelariakancelarii, seriaserii, hipochondriahipochondrii;
kutiakutii, hostiahostii, apatiaapatii, sympatiasympatii;
MazoviaMazovii, LimanoviaLimanovii, ResoviaResovii (kluby sportowe).

Tak się składa, że w rdzennie polskich wyrazach wyżej wymienione spółgłoski nie miały wariantu miękkiego, więc albo nie były zmiękczane (h oznaczane jako ch, l), albo w razie zmiękczenia przechodziły w inne głoski (np. d w , g w ż, k w c, t w ć, r w ż zapisywane jako rz). Inaczej jest w wypadku litery v, która w polskim alfabecie nie istnieje, więc jej obecność sobą samą świadczy o obcym rodowodzie wyrazu, f z kolei pojawiła się w polszczyźnie wraz z zapożyczeniami.

1.2. Zawsze -i

Końcówka -i występuje w odmianie rzeczowników zakończonych na -ia po spółgłoskach: c, s, z, dz, np.
Kicia (imię kota) — Kici, babciababci;
KasiaKasi, BasiaBasi, Pisia (rzeka) — Pisi, MarysiaMarysi, Zosia SamosiaZosi Samosi;
baziabazi, JóziaJózi, BoziaBozi;
dzidziadzidzi, MadziaMadzi, Lodzia (zdrobnienie od Leokadia) — Lodzi, Łodzia (herb szlachecki) — Łodzi.

1.3. Różnie to bywa

Istnieją też, niestety, spółgłoski, po których wybór odpowiedniej końcówki nie jest oczywisty. Są to: b, m, n, p, w. Tu, niestety, trzymać się musimy reguły związanej z pochodzeniem wyrazu, czyli w wyrazach polskich stosujemy końcówkę -i, a w zapożyczonych -ii. np.
fobiafobii, LibiaLibii, SerbiaSerbii, Gambia (państwo w Afryce) — Gambii, ale skrobiaskrobi, hrabiahrabi (forma oboczna obok hrabiego), głębiagłębi;
alchemiaalchemii, WarmiaWarmii, ale Rumia (miasto na Pomorzu) — Rumi, ziemiaziemi, rękojmiarekojmi, sodomiasodomii;
maniamanii, aroniaaronii, piniapinii, ale Mania (zdrobniała forma imienia Marysia) — Mani, Sunia (imię suki) — Suni, Sonia (imię żeńskie) — Soni, wiśniawiśni, sotnia (oddział wojskowy na Ukrainie) — sotni;
terapiaterapii, kopiakopii, rupia (waluta Indii) — rupii, tilapiatilapii, ale SłupiaSłupi;
Liwia (imię żeńskie) — Liwii, MołdawiaMołdawii, OliwiaOliwii, ale Karwia (część Władysławowa) — Karwi, trzewiatrzewi;

2. Odmiana rzeczowników zakończonych na -ja

W wypadku tych rzeczowników zasada jest prosta, obowiązująca bez wyjątków i możliwa do stosowania mechanicznego. Wszystko zależy tylko od tego, czy końcówka -ja poprzedzona jest samogłoską czy spółgłoską.

2.1. Po spółgłoskach

Jeżeli końcówka -ja występuje po spółgłosce, w przypadkach zależnych stosujemy końcówkę -ji, np.
amnezjaamnezji, AbchazjaAbchazji, lekcjalekcji, sesjasesji, AzjaAzji, RosjaRosji, misjamisji, kolacjakolacji, wizjawizji.

2.2. Po samogłoskach

Jeżeli końcówka -ja występuje po samogłosce, w przypadkach zależnych w miejsce -ja stosujemy końcówkę -i, np.
zgrajazgrai, Maja (imię żeńskie) — Mai, bojaboi, OdysejaOdysei, epopejaepopei, rujarui, żmijażmii.

Mam nadzieję, że teraz już wszystko jasne.

14 komentarzy do “Odmiana wyrazów zakończonych na -ia oraz -ja

  1. Mieszkanka Jutlandii stwierdza:

    Witam serdecznie, mam pytanie dotyczące odmiany nazwy miejscowości Fredericia. Z jednej strony jest to nazwa obca, sugerująca stosowanie -ii w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku, z drugiej zaś, przed końcówką -ia występuje c, wskazujące na konieczność użycia -i. Nadmienię, że Duńczycy wymawiają nazwę miejscowości jako [fʁεðəʁεdˈɕæˀ] ([fræderætsja]), Polacy zas najczęściej jako [frederićja] (na wzór języków krajów byłej Jugosławii).
    Pozdrawiam serdecznie

  2. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Mieszkanka Jutlandii
    Bardzo dobre pytanie.
    Zasada, o której piszę, odnosi się do wyrazów języka polskiego. Fredericia to nazwa własna obca, co sugeruje końcówkę -ii. Dodatkowo wymowa również sugeruje taką końcówkę. W związku z powyższym z pełnym przekonaniem polecam pisownię Fredericii.

  3. Ren stwierdza:

    Witam,
    Proszę o pomoc- w sprawie odmiany nazwiska żeńskiego Psuja, wg mnie powinno być Psui, ale rodzice uważają, że ich nazwisko jest nieodmienne.

  4. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Ren
    Te nazwiska, które można odmienić, należy odmieniać. Nie wszystkie się dadzą, ale Psuja się jak najbardziej da, więc należy je odmieniać.

  5. SWAT stwierdza:

    Witam, pytanie odnośnie zapożyczenia „Havoc” w znaczeniu nazwy samolotu Douglas A-20 Havoc. Chciałem w tekście użyć wyłącznie nazwy samolotu:

    „Havoki wzięły udział w licznych operacjach wojskowych”

    Czy ta forma jest dopuszczalna/poprawna? Czy powinienem użyć formy „Havoci”??

  6. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ SWAT
    Zdecydowanie havoki.

  7. Kuba stwierdza:

    A wyrazy zaporzyczona jak piszemy

  8. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ kuba
    Bardzo ogólnikowe pytanie. Zasady opisałem w artykule.

  9. Syriusz stwierdza:

    Witam, od dłuższego czasu wiadomo, że nazwa „świnka morska” została zastąpiona na „kawia domowa”. Nawiązując do artykułu, w języku polskim słowo KAWIA nie występuję, przynajmniej według PWN, jednak na co dzień podczas rozmowy ze znajomymi, czy u weterynarza chciałbym się już przerzucić na nową formę, jednak mam spory problem. Jak słowo kawia odmienić w liczbie mnogiej? I czy dobre wnioski wyciągnąłem pisząc o kawii przez -ii?

  10. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Syriusz
    Kawia to nazwa pochodzenia obcego (od cavia, więc w odmianie przyjmuje formę kawii, podobnie jak szałwia (od salvia) -> szałwii i gawia (od gavia) => gawii.

    Ps.
    Dawna nazwa była bezsensowna, ale do nowej ciężko się przyzwyczaić…

  11. ela stwierdza:

    Głoskowanie wyrazów zakończonych na -ia lub -ja. Np. m-a-g-n-o-l’-a (naliczyłam 7 głosek, nauczycielka 8 głosek – może m-a-g-n-o-l-j-a?). Czytałam wpisy o zasadach głoskowania, głoski -i nie ma,(gdyby była – 4 sylaby). Chciałabym mieć pewność, bo końcówki -ia, -ja są trochę specyficzne.

  12. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ ela
    W takich wyrazach po „l” albo „r” bardzo często występuje jotacja, więc można się tam doliczyć dodatkowej głoski „j”.

  13. Mon stwierdza:

    Witam, nadal nie jestem pewna, czy w odmianie miejscowości Gorzupia powinno występować jedno i, czy dwa?

  14. Łukasz Rokicki stwierdza:

    @ Mon
    Jest to nazwa rodzima, więc w dopełniaczu i miejscowniku będzie jedno i: Gorzupi, tak jak w wypadku np. Gdyni.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy


Karmar - Zakład stolarski | Meble na wymiar
kuchnie, szafy, komody - Radom, Skaryszew, Kozienice