Przysłowia a frazeologizmy

Baza wiedzy, Frazeologia, Język, Leksyka/semantyka   

Co roku, gdy przychodzi mi realizować tematy związane z frazeologią (przede wszystkim dotyczące wpływu Biblii i antyku na frazeologią polską), przekonuję się na nowo, że większość uczniów nie odróżnia frazeologizmów od przysłów. Niektórzy, co prawda, jakoś intuicyjnie odróżniają jedne twory językowe od drugich, ale gdy przychodzi do wyjaśniania znaczenia tych dwóch terminów, zaczynają się schody…

1. Czym są frazeologizmy?

1.1. Definicja frazeologizmu

Frazeologizm to, inaczej mówiąc, związek frazeologiczny. Pojęć tych możemy używać zamiennie. Definicję ich też znaleźć nietrudno:

Związek frazeologiczny, frazeologizm — utrwalone w użyciu z ustalonym znaczeniem połączenie dwóch lub więcej wyrazów1.

związek frazeologiczny «ustabilizowane w danym języku połączenie wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń tych wyrazów»2

frazeologizm [gr.], związek wyrazowy tworzący w danym języku stałą frazeologię, zleksykalizowany zwrot;3

Niestety, wszystkie te definicje są ułomne i ustępują tej, którą zwykle przedstawiam uczniom:

Frazeologizm — stały, niezmienny związek wyrazowy (połączenie wyrazów) o niedosłownym znaczeniu.

1.2. Czym się cechują frazeologizmy?

1. Mają niedosłowne znaczenie — znaczenie ich nie wynika z sumy znaczeń tworzących je wyrazów — właściwe znaczenie frazeologizmu owijać w bawełnę nie ma nic wspólnego ani z owijaniem, ani z bawełną, tylko z oględnym sposobem mówienia.

2. Są związkami wyrazowymi, co oznacza, że nie mają postaci zdań, mogą co najwyżej wchodzić w ich skład. Składają się więc z co najmniej dwóch wyrazów. Zazwyczaj są to związki:
— rzeczownika z jego określeniem, np. hiobowa wieść (bardzo zła, tragiczna wiadomość), pięta Achillesa (słaby punkt);
— czasownika z rzeczownikiem lub wyrażeniem przyimkowym, np. owijać w bawełnę (mówić oględnie), rozdzierać szaty (rozpaczać);
— orzeczenia z dwoma dopełnieniami, np. pójść do Abrahama na piwo (umrzeć), kopać pod kimś dołki (szkodzić komuś).
Zasadniczo długość frazeologizmów nie przekracza 4—5 wyrazów tekstowych, ale to są już frazeologiczne tasiemce.

3. Nie można zmieniać ich składników — nie powiemy zabić komuś gwoździa, tylko zabić komuś ćwieka (postawić kogoś w kłopotliwej sytuacji, zmuszającej do podjęcia trudnej decyzji lub przemyślenia jakiegoś problemu), chociaż ćwiek to rodzaj gwoździa).

4. Są nieprzekładalne na języki obce, np. odpowiednikiem polskiego owijać w bawełnę (mówić oględnie) w jęz. angielskim byłoby coś, co po polsku znaczyłoby bić dookoła krzaka). Owszem, zdarza się, że jakiś frazeologizm zadomawia się też w innym języku, ale są to rzadkie sytuacje — np. frazeologizm tu leży pies pogrzebany (tu tkwi istota problemu) brzmi tak samo i znaczy to samo również w jęz. niemieckim: da liegt der Hund begraben. Żeby była jasność: to Polacy zapożyczyli sobie niemiecki frazeologizm. Zdarza się to również w wypadku frazeologizmów mocno utrwalonych w międzynarodowym kręgu kulturowym, np. puszka Pandory (źródło nieszczęść) — ang. Pandoraʾs box).

1.3. Przykłady frazeologizmów

mieć węża w kieszeni (być skąpym)

posypać głowę popiołem (przyznać się do błędu, okazać skruchę)
pięta Achillesa (słaby punkt)
niebieskie ptaki (darmozjady, ludzie żyjący na czyjś koszt)
pies ogrodnika (ktoś, kto sam nie skorzysta z czegoś, ale innemu też nie pozwoli)
hiobowa wieść (bardzo zła, tragiczna wiadomość)

2. Czym są przysłowia?

2.1. Definicja przysłowia

Tu można bez zastrzeżeń przyjąć definicję z SJP PWN:

przysłowie «krótkie zdanie zaczerpnięte ze źródeł literackich lub ludowych i utrwalone w tradycji ustnej, wyrażające jakąś myśl ogólną: wskazówkę, przestrogę»4

2.2. Czym się cechują przysłowia?

Podobnie jak frazeologizmy przysłowia:
1. mają niedosłowne znaczenie;
2. nie mogą być dowolnie modyfikowane;
3. są nieprzekładalne na inne języki.

Różnią się jednak od frazeologizmów zasadniczo, gdyż:
1. mają postać pełnych zdań (nie ich fragmentów jak frazeologizmy);
2. wyrażają jakąś mądrość, naukę, prawdę ogólną.

2.3. Przykłady przysłów

Niedaleko pada jabłko od jabłoni (potomek staje się podobny do rodzica)
Bez pracy nie ma kołaczy (bez pracy niczego się nie osiągnie)
Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie (jak ty komuś tak on tobie)

3. Różnica w praktyce

Oczywiście, przysłowia i frazeologizmy można rozróżniać na gruncie znajomości zasady i definicji. Nie ma zbyt wiele przykładów, na których można by tę różnicę wyłożyć, jeden jednak nadaje się do tego celu idealnie. Mamy bowiem parę:
1. kopać pod kimś dołki,
2. Kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada.

Pierwszy przykład to frazeologizm, gdyż nie ma postaci zdania (można go dopiero wbudować w konkretne zdanie), tylko związku składniowego oraz ma niedosłowne znaczenia. Druga konstrukcja, chociaż podobna, ma przede wszystkim postać pełnego zdania, a ponadto zawiera pewną prawdę o charakterze ogólnym, chociaż wyrażoną niedosłownie, jest to więc przysłowie.


1 http://pl.wikipedia.org/wiki/Zwi%C4%85zek_frazeologiczny (wróć)

2 http://sjp.pwn.pl/sjp/zwiazek-frazeologiczny;2547606.html (wróć)

3 http://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/frazeologizm.html (wróć)

4 http://sjp.pwn.pl/szukaj/przys%C5%82owie.html (wróć)

2 komentarze do “Przysłowia a frazeologizmy”

  1. Bluevie stwierdza:

    Witam!
    Dzięki Pańskim wpisom „zarobiłam” już wiele ocen bardzo dobrych oraz celujących. Jednak nie do końca radzę sobie z obocznościami. Nie było mnie w szkole,kiedy pani to tłumaczyła i kiedy ją poprosiłam o wytłumaczenie indywidualnie…lecz wciąż ciężko mi było cokolwiek zrozumieć. Mógłby Pan zrobić wpis o obocznościach? Starałam się znaleźć coś na ten temat,ale mi się nie udało. Byłabym wdzięczna!
    Pozdrawiam serdecznie!

  2. julq stwierdza:

    Bardzo dziękuję za ten wpis. Niedługo mamy kartkówkę z niektórych środków poetyckich i definicji (archaizmy, neologizmy, itd.) Przez ostatnie 3 dni gorączkowo szukałam informacji czym się różni metafora od frazeologizmu. Dziękuję.

Zostaw komentarz

Silnik: Wordpress - Theme autorstwa N.Design Studio. Spolszczenie: Adam Klimowski. Modyfikacja: Łukasz Rokicki.
RSS wpisów RSS komentarzy